नेपालको धार्मिक इतिहास: देवभूमिमा वैदिक परम्पराको जरा
नेपाल, हिमालयको काखमा अवस्थित त्यो देश हो जसलाई शताब्दीयौँदेखि देवभूमि भनिँदै आएको छ। यहाँका नदीहरू, उपत्यकाहरू र पहाडहरू भौगोलिक परिचय मात्र होइनन्, बरु तिनीहरू ती संस्कृतिहरू र परम्पराहरूका साक्षी हुन् जसको जग हजारौँ वर्ष पुरानो छ।
जब यो प्रश्न उठ्छ कि नेपालमा सबैभन्दा पहिले कुन धर्म आयो, तब इतिहास, पुराण र शिलालेखहरूले एउटै उत्तर दिन्छन् कि यहाँ सबैभन्दा पहिले वैदिक धर्म, अर्थात् हिन्दू धर्मको उपस्थिति थियो।
ऋग्वेदमा हिमालयलाई दिव्यताको प्रतीकको रूपमा वर्णन गरिएको छ। महाभारतमा पाण्डवहरूको हिमालय यात्राको उल्लेख छ, जबकि स्कन्द पुराणले स्पष्ट पार्छ कि ‘हिमालय देवताहरू र ऋषिहरूको वासस्थान हो।’ यी ग्रन्थहरूमा नेपाललाई सिधै नामले नभई ‘हिमवती’ र ‘किरात प्रदेश’ जस्ता शब्दहरूले सम्बोधन गरिएको छ। यसले के सङ्केत गर्छ भने नेपालको भूमि वैदिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको थियो।
पशुपतिनाथ: वैदिक धर्मको प्राचीन केन्द्र
यदि नेपालको धार्मिक पहिचानको कुरा गर्ने हो भने, सबैभन्दा पहिले पशुपतिनाथ मन्दिरको स्मरण हुन्छ। काठमाडौँमा अवस्थित यो प्राचीन शिव मन्दिर नेपालका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण हिन्दू जगत्का लागि आस्थाको केन्द्र हो। लिंग पुराण र शिव पुराण दुवैमा यस स्थलको उल्लेख पाइन्छ।
स्थानीय मान्यताअनुसार यो स्थान वैदिक कालदेखि नै अस्तित्वमा छ, जबकि ऐतिहासिक रूपमा पाँचौँ शताब्दीमा लिच्छवि शासकहरूले यसको पुनर्निर्माण गराए। यस मन्दिरको उपस्थितिबाट यो प्रमाणित हुन्छ कि नेपालमा सबैभन्दा पहिले शिव पूजा र वैदिक संस्कार नै स्थापित भएका थिए।
लिच्छवि र मल्ल कालमा हिन्दू धर्मको विकास
नेपालमा वैदिक धर्मको उपस्थिति बलियो बनाउने श्रेय लिच्छवि शासकहरू (चौथो–नवौँ शताब्दी)लाई जान्छ। उनीहरूद्वारा जारी गरिएका शिलालेखहरू आज पनि यस कुराको प्रमाण हुन् कि त्यस समयमा विष्णु, शिव र सूर्य जस्ता वैदिक देवताहरूको पूजा व्यापक रूपमा गरिन्थ्यो। संस्कृत भाषा र गुप्त लिपिमा अङ्कित ती शिलालेखहरूले नेपालको संस्कृति कति गहिरो रूपमा वैदिक परम्पराहरूसँग जोडिएको थियो भन्ने देखाउँछन्।
यसपछि मल्ल काल (बाह्रौँ–अठारौँ शताब्दी)ले नेपाललाई साँच्चै मन्दिरहरूको उपत्यकामा परिणत गर्यो। काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरमा बनेका अनगिन्ती मन्दिरहरू आज पनि त्यस अवधिका धार्मिक उत्साहको झलक देखाउँछन्। यो त्यही काल थियो जब दशैँ, तिहार र अन्य प्रमुख हिन्दू पर्वहरू राज्यको पहिचानको हिस्सा बने।
अन्य धर्महरूको आगमन: बौद्ध धर्म र सह-अस्तित्व
हिन्दू धर्मको जग बसिसकेपछि नेपालमा बिस्तारै अन्य परम्पराहरू पनि आए। शाक्य वंशका राजकुमार सिद्धार्थ गौतम, जसलाई आज संसारले बुद्धको नामले जान्दछ, कपिलवस्तु (नेपाल-भारत सीमा) मा नै जन्मिएका थिए। उनका उपदेशहरूले बौद्ध धर्मलाई जन्म दियो, जुन नेपालको लुम्बिनीबाट सम्पूर्ण विश्वमा फैलियो।
यद्यपि बौद्ध धर्मले नेपालको संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो, तर यो पनि सत्य हो कि बौद्ध र हिन्दू धर्मले एक-अर्काबाट धेरै कुरा ग्रहण गरे।
आज पनि नेपालमा बुद्धलाई विष्णुको अवतार मान्ने परम्परा पाइन्छ। यसबाहेक, नेपालका मूल जनजातिहरूको धार्मिक मान्यताहरूलाई किरात धर्म भनिन्छ। यसमा प्रकृति पूजा र पितृहरूको वन्दना प्रमुख थियो, तर समयसँगै यो हिन्दू र बौद्ध परम्परामा घुलमिल भयो।
मध्यकालमा व्यापारीहरूमार्फत इस्लाम र ईसाई धर्म पनि नेपाल पुगे, तर यिनको जग सीमित रह्यो। नेपालको जनसङ्ख्याको अधिकांश हिस्सा आज पनि हिन्दू धर्मसँग जोडिएको छ।
धार्मिक प्रमाण र सांस्कृतिक धरोहर
नेपालको पहिचान केवल मन्दिरहरू र तीर्थहरूले मात्र होइन, बरु ती ग्रन्थहरू र परम्पराहरूसँग पनि जोडिएको छ जसले यसको गहिरो धार्मिक जडहरूको प्रमाण दिन्छन्। स्कन्द पुराण र लिंग पुराणमा नेपाल र पशुपतिनाथको उल्लेख पाइन्छ।
लिच्छवि कालका शिलालेखहरूमा वैदिक मन्त्रहरू अङ्कित छन्। नेपालका प्रमुख चाडपर्वहरू—दशैँ, तिहार, होली र छठ—पूर्ण रूपमा वेद-पुराण आधारित परम्पराहरूसँग जोडिएका छन्।
विवाह, जन्म र मृत्युजस्ता संस्कारहरू पनि वैदिक पद्धतिबाट नै सम्पन्न हुन्छन्। यी सबै प्रमाणहरूबाट स्पष्ट हुन्छ कि नेपालको धार्मिक आत्मा वैदिक हिन्दू धर्ममा नै रचेको-बसेको छ।
वर्तमान स्थिति र निष्कर्ष
आज नेपाल संसारको एकमात्र हिन्दू राष्ट्र मानिन्छ। यहाँको ८० प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्या हिन्दू धर्मको पालना गर्छ। राजनीति, सामाजिक व्यवस्था र सांस्कृतिक परम्पराहरू अहिले पनि वैदिक मूल्यहरूबाट गहिरो रूपमा प्रभावित छन्।
नेपालको पर्यटन पनि यही धार्मिक पहिचानमा आधारित छ। हरेक वर्ष लाखौँ श्रद्धालु भारत र अन्य देशहरूबाट पशुपतिनाथ र जनकपुरको यात्रा गर्छन्। लुम्बिनी पनि बौद्ध तीर्थको रूपमा त्यति नै लोकप्रिय छ, तर नेपालको मूल आत्मा अहिले पनि शिव-पशुपति र वैदिक संस्कृतिमा निहित छ।
नेपालको इतिहासको गहिराइमा जाँदा यो स्पष्ट हुन्छ कि सबैभन्दा पहिले यहाँ हिन्दू धर्म आयो र यसको जग यति बलियो छ कि तमाम धर्महरूको आगमनपछि पनि यो आजसम्म अडिग छ।
बौद्ध धर्मले यसलाई अझ समृद्ध बनायो, किरात परम्पराहरूले यसलाई स्थानीय स्वरूप दिए, र अन्य धर्महरूले यसमा विविधता थपे। तर नेपालको मूल पहिचान आज पनि वैदिक धर्म र शिव-पशुपतिको संस्कृतिसँग नै छ।
नेपालका मन्दिरहरू, शिलालेखहरू, पर्व-चाडहरू र जीवनशैलीले यो सत्यलाई पुष्टि गर्छन् कि यस देशको आत्मा शताब्दीयौँअघि जुन हिन्दू परम्परासँग जोडिएको थियो, त्यही आज पनि यसको धड्कन हो।
